మధ్యప్రాచ్యాన్ని దాటి ప్రపంచాన్ని కదిలిస్తున్న ఇరాన్–ఇజ్రాయెల్ ఘర్షణ
ఇరాన్–ఇజ్రాయెల్ మధ్య పెరుగుతున్న ఉద్రిక్తత కేవలం ప్రాంతీయ ఘర్షణగా కాకుండా మధ్యప్రాచ్య సరిహద్దులను దాటి ప్రపంచ రాజకీయ వ్యవస్థలో ఏర్పడుతున్న కొత్త శక్తి సమీకరణాలకు కేంద్రబిందువుగా మారుతోంది. మైత్రి బంధాలను పరీక్షిస్తూ, వ్యూహాత్మక లెక్కలను తిరిగి రాస్తూ, అనేక దేశాల విదేశాంగ విధానాలకు కొత్త దిశను నిర్దేశించే పరిస్థితి ఏర్పడుతోంది. ఆ దేశాలలో భారత్ కూడా ఒకటి. ఈ ప్రాంతంతో ఆర్థిక, వ్యూహాత్మక, ప్రవాస భారతీయుల సంబంధాల వల్ల భారతదేశానికి ఈ పరిణామాలు చాలా ముఖ్యమైనది
దీర్ఘకాల ‘షాడో వార్’ నుంచి బహిరంగ ఘర్షణ వైపు
ఇరాన్–ఇజ్రాయెల్ మధ్య పోటీ కొత్తది కాదు. గుప్తచర్యలు, సైబర్ దాడులు, ప్రతినిధి యుద్ధాలు, వ్యూహాత్మక హెచ్చరికలు—ఇవన్నీ సంవత్సరాలుగా కొనసాగుతున్న ‘షాడో వార్’లో భాగం. అయితే ప్రస్తుత పరిస్థితి మాత్రం మరో మెట్టు ఎక్కినట్టుగా కనిపిస్తోంది. ప్రత్యక్ష సైనిక యుద్ధానికి దారి తీసే సూచనలు కనిపిస్తున్నాయి. ఇది జరిగితే, పెద్ద శక్తుల జోక్యం తప్పదనే అంచనాలు ఉన్నాయి. ప్రపంచానికి ప్రధాన ఇంధన మార్గంగా నిలిచిన హోర్ముజ్ జలసంధి వద్ద యుద్ధ మేఘాలు కమ్ముకుంటే, అది స్థానిక సమస్యగా మిగలదు.
మహాశక్తుల వ్యూహాలు: కొత్త పోటీ వేదిక
అమెరికా తన సంప్రదాయ మిత్రుడు ఇజ్రాయెల్కు భద్రతా భరోసా ఇవ్వడంలో వెనుకడుగు వేయడం లేదు. అయితే మరో దీర్ఘకాల మధ్యప్రాచ్య యుద్ధంలో చిక్కుకోవాలనే ఆసక్తి అమెరికాకు లేదు. ఇదే సమయంలో రష్యా, చైనా ఈ సంక్షోభాన్ని అవకాశంగా చూస్తున్నాయి. పశ్చిమ దేశాలతో ఇప్పటికే ఘర్షణలో ఉన్న మాస్కో, ఈ ప్రాంత అస్థిరతను అమెరికా ప్రభావాన్ని తగ్గించే సాధనంగా వినియోగించుకోవాలని చూస్తోంది. చైనా అయితే గల్ఫ్ ఇంధన సరఫరాపై ఆధారపడిన దేశం కావడంతో స్థిరత్వాన్ని కోరుకుంటూనే, మధ్యవర్తిత్వం చేస్తున్నట్టు చూపిస్తూ వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాలను బలోపేతం చేస్తోంది. ఈ పరిణామం ఒక ప్రాంతీయ యుద్ధం మాత్రమే కాదు; మహాశక్తుల పోటీకి వేదికగా మారుతోంది.
బహుళ ధ్రువ ప్రపంచ వ్యవస్థకు సంకేతం
ప్రచ్ఛన్న యుద్ధానంతర కాలంలో అమెరికా ఆధిపత్యం ఉన్న ప్రపంచ క్రమం ఇప్పుడు సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది. ఇరాన్–ఇజ్రాయెల్ ఉద్రిక్తత బహుళ ధ్రువ ప్రపంచ వ్యవస్థ ఎలా రూపుదిద్దుకుంటోందో స్పష్టంగా చూపిస్తోంది. కట్టుదిట్టమైన శిబిరాల కంటే, అంశాల వారీగా ఏర్పడే సడలించిన కూటములు ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంటున్నాయి. దేశాలు తమ ప్రయోజనాల ఆధారంగా మైత్రి బంధాలను విస్తరిస్తూ, ఏకైక శిబిరానికి కట్టుబడకుండా జాగ్రత్త పడుతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో ప్రతి ఉద్రిక్తత ఇంధన మార్కెట్లు, రక్షణ ఒప్పందాలు, దౌత్య సంబంధాలపై ప్రభావం చూపుతుంది.
భారత్కు ఉన్న ప్రత్యేక సవాలు
భారత్కు ఈ సంక్షోభం అనేక మలుపులతో కూడుకున్నది. ఇజ్రాయెల్తో భారతదేశానికి ఉన్న రక్షణ, సాంకేతిక, గూఢచారి సహకారం బలమైనది. వ్యవసాయ రంగంలోనూ, సైనిక పరికరాల సరఫరాలోనూ ఇజ్రాయెల్ కీలక భాగస్వామి. మరోవైపు ఇరాన్తో భారతదేశానికి నాగరికతా బంధాలు, వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలు ఉన్నాయి. పాకిస్తాన్ను పక్కనబెట్టి ఆఫ్ఘానిస్తాన్, మధ్య ఆసియాకు చేరుకునే మార్గంగా అభివృద్ధి చేస్తున్న చాబహార్ పోర్టు ప్రాజెక్ట్ న్యూఢిల్లీకి కీలకం.
ఈ రెండు సంబంధాలను సమతుల్యం చేయడం ఇప్పటివరకు భారత విదేశాంగ నైపుణ్యానికి పరీక్షగా నిలిచింది. కానీ ప్రత్యక్ష యుద్ధం చెలరేగితే పరిస్థితి మరింత క్లిష్టమవుతుంది. ఒక వైపు మద్దతు తెలిపితే మరోవైపు దూరమయ్యే ప్రమాదం. పూర్తిస్థాయి తటస్థత ప్రదర్శిస్తే మహాశక్తుల ఒత్తిడి పెరిగే అవకాశముంది. ఈ నేపథ్యంలో ‘వ్యూహాత్మక స్వతంత్రత’ అనే భారత సిద్ధాంతం మరింత పరీక్షకు గురవుతుంది.
ఇంధన భద్రత: తక్షణ ఆందోళన
ప్రపంచ చమురు రవాణాలో గణనీయమైన భాగం హోర్ముజ్ జలసంధి ద్వారా సాగుతుంది. అక్కడ చిన్న అంతరాయం వచ్చినా ధరలు ఎగసిపడే ప్రమాదం ఉంది. చమురు దిగుమతులపై ఆధారపడిన భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఇది తీవ్రమైన దెబ్బ. పెరిగిన చమురు ధరలు ద్రవ్యోల్బణాన్ని పెంచి, ఆర్థిక వృద్ధిని మందగింపజేయవచ్చు. గృహాల ఖర్చులపై, ప్రభుత్వ ఆర్థిక లోటుపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం ఉంటుంది. అంతర్జాతీయ రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు దేశీయ ఆర్థిక సమస్యలుగా మారే వేగాన్ని ఇది స్పష్టంగా చూపిస్తుంది.
ప్రవాస భారతీయుల భద్రత
మధ్యప్రాచ్యంలో లక్షలాది భారతీయులు నివసిస్తూ, పనిచేస్తున్నారు. వారి పంపకాల రూపంలో దేశానికి భారీ విదేశీ మారకద్రవ్య ప్రవాహం వస్తోంది. యుద్ధ వాతావరణం ఏర్పడితే భద్రతా సమస్యలు, ఉపాధి అనిశ్చితి, విమాన–నౌకా రవాణా అంతరాయాలు తలెత్తవచ్చు. విదేశాల్లోని పౌరుల రక్షణ కేవలం మానవతా బాధ్యత మాత్రమే కాదు; వ్యూహాత్మక అవసరం కూడా.
గ్లోబల్ సౌత్ నాయకత్వానికి పరీక్ష
భారత్ తనను గ్లోబల్ సౌత్కు ప్రతినిధిగా ప్రతిష్ఠించుకునే ప్రయత్నంలో ఉంది. సంభాషణ, సార్వభౌమత్వం, శాంతియుత పరిష్కారాలకు మద్దతు ఇస్తూ అంతర్జాతీయ వేదికలపై స్వరాన్ని వినిపిస్తోంది. ఇరాన్–ఇజ్రాయెల్ యుద్ధం విస్తరించినపుడు ఈ లక్ష్యం ఎంతవరకు నిలబెట్టుకోగలదన్నది ప్రశ్న. అన్ని పక్షాలతో సంభాషించే సామర్థ్యాన్ని వినియోగించి ఉద్రిక్తత తగ్గింపులో పాత్ర పోషించగలదా? లేక విభజిత వాతావరణంలో దౌత్య స్థలం కుదించబడుతుందా?
బహుపాక్షిక వేదికలపై ప్రభావం
బ్రిక్స్, ఎస్సీవో వంటి వేదికల్లో భారత్, ఇరాన్ పాత్రలు పెరుగుతున్నాయి. ఇలాంటి ఘర్షణలు ఈ వేదికలలో ఏకాభిప్రాయాన్ని క్లిష్టతరం చేయవచ్చు. అదే సమయంలో అమెరికా, యూరోపియన్ దేశాలతో భారత్ పెంచుతున్న భాగస్వామ్యాలు మరో స్థాయి అంచనాలను తెస్తాయి. ఈ పరస్పర విరుద్ధ ప్రవాహాల మధ్య స్పష్టమైన దిశ, స్థిరమైన సూత్రాలు అవసరం.
వ్యూహాత్మక స్వతంత్రతకు అర్థం
వ్యూహాత్మక స్వతంత్రత అనేది అస్పష్టత కాదు. జాతీయ ప్రయోజనాల ఆధారంగా స్పష్టమైన నిర్ణయాలు తీసుకునే ధైర్యం. ఇంధన వనరుల విభిన్నీకరణ, ప్రత్యామ్నాయ సరఫరా మార్గాల అన్వేషణ, చురుకైన దౌత్యం—ఇవన్నీ ముందస్తు సిద్ధతకు సంకేతాలు. అంతర్జాతీయ వ్యవస్థ మార్పు దశలో ఉన్నప్పుడు భారత్ కేవలం ప్రతిస్పందించే దేశంగా కాకుండా, సాధ్యమైనచోట ఫలితాలను మలిచే శక్తిగా మారాలి.
ఇరాన్–ఇజ్రాయెల్ ఘర్షణను ఎక్కడో దూరంగా జరుగుతున్న ప్రాంతీయ రాజకీయ నాటకంగా చూడలేం. ఇది రూపుదిద్దుకుంటున్న బహుళ ధ్రువ ప్రపంచ వ్యవస్థకు పరీక్ష. అదే సమయంలో భారత్ విదేశాంగ సామర్థ్యానికి, సమతుల్య దృక్పథానికి పరీక్ష. సమన్విత దౌత్యం, దీర్ఘకాల దృష్టి, జాతీయ ప్రయోజనాలపై స్పష్టత—ఇవే ఈ సంక్షోభాన్ని అవకాశంగా మలిచే మార్గాలు. మధ్యప్రాచ్యంలో మారుమోగుతున్న తుపాకీ శబ్దాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రతిధ్వనిస్తున్న ఈ సమయంలో, భారత్ తూలిక బరువైన సమతుల్యంతో ముందుకు సాగాల్సిన అవసరం ఉంది.